Journal of Environmental Health Engineering

fa ارزیابی تطبیقی راهکارهای کنترل ریزگرد در مناطق خشک ایران: مروری بر نقش آبخیزداری و پیامدهای سلامت Comparative Evaluation of Dust Control Strategies in Arid Regions of Iran: A Review on the Role of Watershed Management and Health Consequences تخصصي Special پژوهشي Research <div style="text-align: justify;">چکیده طوفان‌های ریزگرد و ذرات معلق هوا از مهم‌ترین چالش‌های زیست‌محیطی و بهداشت عمومی در مناطق خشک و نیمه‌خشک ایران به شمار می‌روند. این پدیده‌ها علاوه بر تهدید سلامت انسان، موجب تشدید تخریب منابع پایه آب و خاک، کاهش پایداری اکوسیستم‌ها، تشدید فرآیندهای بیابان‌زایی و افت ظرفیت تولیدی سرزمین می‌شوند. مطالعه مروری حاضر با هدف ارزیابی تطبیقی اثربخشی راهکارهای مختلف کنترل ریزگرد و پیامدهای آن‌ها بر سلامت انسان، با تأکید ویژه بر نقش مدیریت جامع آبخیز در کنترل کانون‌های گرد و غبار، انجام شد. مواد و روش‌ها: این مطالعه مروری نظام‌مند بر اساس دستورالعمل PRISMA 2020  انجام شد. جستجوی جامع منابع علمی، بدون محدودیت زمانی، در پایگاه‌های اطلاعاتی داخلی شامل SID، Magiran  و Civilica و پایگاه‌های بین‌المللی PubMed، ScienceDirect، Scopus  و Google Scholar صورت گرفت. راهبرد جستجو با استفاده از کلیدواژه‌های «ریزگرد»، «مدیریت آبخیز» و «سلامت» و ترکیبات مرتبط آن‌ها تدوین شد. از مجموع ۲۴۷ منبع شناسایی‌شده، پس از اعمال معیارهای ورود و خروج، ۳۵ مقاله علمی و گزارش پژوهشی معتبر وارد مرحله نهایی تحلیل شدند. اقدامات کنترل ریزگرد در چهار گروه اصلی طبقه‌بندی شدند: (۱) اقدامات زیستی شامل استقرار پوشش گیاهی مقاوم به خشکی و تنش‌های محیطی؛ (۲) اقدامات مکانیکی شامل کاربرد مالچ‌ها و احداث بادشکن؛ (۳) اقدامات مدیریتی شامل قرق مراتع، اصلاح الگوی بهره‌برداری و تغییر کاربری اراضی و (۴) اقدامات آبخیزداری شامل مدیریت و تنظیم رواناب، عملیات حفاظت آب و خاک، تغذیه آبخوان‌ها و احیای پوشش گیاهی. سپس این راهکارها از نظر هزینه اجرا، کارایی در کنترل ریزگرد، پایداری بلندمدت و پیامدهای احتمالی زیست‌محیطی و بهداشتی به‌صورت تطبیقی مورد ارزیابی قرار گرفتند. یافته‌ها: نتایج نشان داد که اجرای اقدامات آبخیزداری، به‌ویژه مدیریت رواناب، افزایش نفوذ آب، عملیات حفاظت آب و خاک و احیای پوشش گیاهی با استفاده از گونه‌های بومی مقاوم به خشکی از جمله گونه‌های مقاوم (تاغ، گز، قره‌داغ)، نقش مؤثری در تثبیت کانون‌های تولید ریزگرد، افزایش رطوبت خاک، بهبود تراکم و استقرار پوشش گیاهی و ارتقای تاب‌آوری اکوسیستم‌های خشک و نیمه‌خشک ایفا می‌کنند. در مقایسه با کاربرد مالچ‌های شیمیایی، رویکردهای مبتنی بر مدیریت جامع آبخیز از پایداری زیست‌محیطی بلندمدت بیشتری برخوردار بوده و آثار نامطلوب کمتری بر سلامت انسان و عملکرد اکوسیستم‌ها دارند. همچنین، نتایج مطالعات بررسی‌شده نشان داد که مواجهه با ریزگرد و ذرات معلق هوا با افزایش ۲۳ تا ۴۰ درصدی بروز بیماری‌های تنفسی از جمله آسم و برونشیت مزمن و نیز تشدید بیماری‌های قلبی ـ عروقی همراه است. نتیجه‌گیری: شواهد موجود نشان می‌دهد که مدیریت جامع آبخیز، به دلیل رویکرد اکوسیستم‌محور، پیشگیرانه و مبتنی بر مدیریت فرآیندهای هیدرولوژیکی، یکی از پایدارترین و کم‌مخاطره‌ترین راهبردهای کنترل ریزگرد در مناطق خشک و نیمه‌خشک ایران محسوب می‌شود. بر این اساس، بازنگری و تقویت سیاست‌های آبخیزداری در مناطق غربی و جنوب‌غربی کشور، توسعه برنامه‌های مدیریت یکپارچه حوضه‌های آبخیز، احیای پوشش گیاهی بومی، حفاظت از منابع آب و خاک و تقویت همکاری‌های فرامرزی و دیپلماسی آب با کشورهای همجوار، از الزامات اساسی برای کاهش کانون‌های تولید ریزگرد، حفاظت از منابع طبیعی و ارتقای سلامت عمومی به شمار می‌رود.</div>   <div style="text-align: justify;">Background: Dust storms and airborne particulate matter constitute major environmental and public health challenges across Iran’s arid and semi-arid regions. These phenomena adversely affect human health and contribute to the destroy of soil and water resources, ecosystem instability, and land degradation. This systematic review aimed to comparatively assess the effectiveness and health implications of major dust mitigation strategies, with particular emphasis on the potential role of integrated watershed management. Materials and Methods: This systematic review was conducted in accordance with the Preferred Reporting Items for Systematic Reviews and Meta-Analyses (PRISMA 2020) guidelines. A comprehensive literature search was performed without temporal restrictions in the national databases SID, Magiran, and Civilica and the international databases PubMed, ScienceDirect, Scopus, and Google Scholar. The search strategy incorporated the keywords “Dust,” “Watershed Management,” and “Health,” along with relevant combinations and related terms. Of the 247 records initially identified, 35 peer-reviewed articles and scientific reports met the predefined eligibility criteria and were included in the final synthesis. Dust mitigation interventions were classified into four principal categories: (1) biological measures, including the establishment of drought- and stress-tolerant vegetation; (2) mechanical measures, such as the application of mulches and the construction of windbreaks; (3) management-based measures, including grazing exclusion and land-use modification; and (4) watershed management interventions, primarily involving runoff regulation, soil and water conservation, and vegetation restoration. The identified interventions were comparatively evaluated with respect to implementation costs, dust-suppression effectiveness, long-term sustainability, and potential human health implications. Results:  The evidence indicated that watershed management interventions, particularly runoff management and the restoration of vegetation using drought-tolerant native species, including Haloxylon, Tamarix, and Nitraria can contribute to the stabilization of dust-source areas, enhance soil moisture, improve vegetation cover, and strengthen ecosystem resilience. Compared with chemical mulching, watershed-based approaches generally demonstrated greater long-term environmental sustainability and fewer potential adverse health and ecological consequences. Across the included studies, exposure to dust and airborne particulate matter was associated with a 23–40% increase in respiratory morbidity, including asthma and chronic bronchitis, and with the exacerbation of cardiovascular diseases.  Conclusion:  The available evidence suggests that integrated watershed management represents one of the most sustainable and potentially least harmful approaches to dust mitigation in Iran’s arid and semi-arid regions. The findings support the need to revise and strengthen watershed management policies in western and southwestern Iran and to promote integrated, ecosystem-based, and transboundary approaches to dust mitigation. Strengthening regional water diplomacy and cooperation with neighboring countries is also recommended to address the transboundary drivers of dust generation and support long-term environmental and public health protection.</div> ریزگرد، آلودگی هوا، آبخیزداری، پیامدهای سلامت Dust, Air Pollution, Watershed Management, Health Consequences 66 85 http://jehe.abzums.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-970-1&slc_lang=fa&sid=1 Mohammad Reza Sheykh Rabiee محمدرضا شیخ ربیعی rabiee@uast.ac.ir 100319475328460010932 100319475328460010932 Yes University of Applied Science and Technology دانشگاه جامع علمی کاربردی Reza Gholamnia رضا غلام نیا gholamnia@sbmu.ac.ir 100319475328460010933 100319475328460010933 No Shahid Beheshti University of Medical Sciences دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی