fa ارزیابی تطبیقی راهکارهای کنترل ریزگرد در مناطق خشک ایران: مروری بر نقش آبخیزداری و پیامدهای سلامت تخصصي Special پژوهشي Research <div style="text-align: justify;"><span style="font-size:14px;"><span style="font-family:nasimYW;"><span style="line-height:2;"><span style="background:white"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><b><span lang="AR-SA"><span style="color:#0f1115">زمینه: </span></span></b><span lang="AR-SA"><span style="color:#0f1115">طوفان‌های ریزگرد و ذرات معلق، چالش‌های بزرگ زیست‌محیطی و بهداشتی در مناطق خشک ایران هستند که به تخریب خاک، کاهش پایداری اکوسیستم و بیابان‌زایی می‌انجامند. این مرور نظام‌مند، اثربخشی راهکارهای کنترل ریزگرد را با تأکید بر مدیریت جامع آبخیز مقایسه کرده است</span></span><span dir="LTR"><span style="color:#0f1115">.</span></span></span></span></span><br> <span style="background:white"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><b><span lang="AR-SA"><span style="color:#0f1115">مواد و روش‌ها:</span></span></b>&nbsp;<span lang="AR-SA"><span style="color:#0f1115">بر اساس دستورالعمل </span></span><span dir="LTR"><span style="color:#0f1115">PRISMA 2020</span></span><span lang="AR-SA"><span style="color:#0f1115">، پایگاه‌های </span></span><span dir="LTR"><span style="color:#0f1115">SID</span></span><span lang="AR-SA"><span style="color:#0f1115">، مگیران، سیویلیکا، </span></span><span dir="LTR"><span style="color:#0f1115">PubMed</span></span><span lang="AR-SA"><span style="color:#0f1115">، </span></span><span dir="LTR"><span style="color:#0f1115">ScienceDirect</span></span><span lang="AR-SA"><span style="color:#0f1115">، </span></span><span dir="LTR"><span style="color:#0f1115">Scopus </span></span><span style="color:#0f1115">&nbsp;و</span><span dir="LTR"><span style="color:#0f1115"> Google Scholar </span></span><span lang="AR-SA"><span style="color:#0f1115">با کلیدواژه‌های &laquo;ریزگرد&raquo;، &laquo;مدیریت آبخیز&raquo; و &laquo;سلامت&raquo; جستجو شد. از </span></span><span lang="FA"><span style="color:#0f1115">۲۴۷</span></span><span lang="AR-SA"><span style="color:#0f1115"> منبع، </span></span><span lang="FA"><span style="color:#0f1115">۳۵</span></span><span lang="AR-SA"><span style="color:#0f1115"> مقاله معتبر وارد تحلیل شدند. اقدامات به چهار گروه زیستی (گیاهان مقاوم)، مکانیکی (مالچ و بادشکن)، مدیریتی (قرق و تغییر کاربری) و آبخیزداری (کنترل رواناب، حفاظت آب‌خاک و احیای پوشش) تقسیم و از نظر هزینه، کارایی، پایداری و پیامدهای سلامت مقایسه شدند</span></span><span dir="LTR"><span style="color:#0f1115">.</span></span></span></span></span><br> <span style="background:white"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><b><span lang="AR-SA"><span style="color:#0f1115">یافته‌ها:</span></span></b>&nbsp;<span lang="AR-SA"><span style="color:#0f1115">اقدامات آبخیزداری، به‌ویژه مدیریت رواناب و احیای پوشش با گونه‌های بومی مقاوم (تاغ، گز، قره‌داغ)، در تثبیت کانون‌های ریزگرد، افزایش رطوبت خاک و تاب‌آوری اکوسیستم مؤثر بودند. در مقایسه با مالچ‌های شیمیایی، رویکردهای آبخیز پایداری بیشتر و عوارض کمتری بر سلامت و محیط داشتند. مواجهه با ریزگرد با افزایش </span></span><span lang="FA"><span style="color:#0f1115">۲۳</span></span><span lang="AR-SA"><span style="color:#0f1115"> تا </span></span><span lang="FA"><span style="color:#0f1115">۴۰</span></span><span lang="AR-SA"><span style="color:#0f1115"> درصدی بیماری‌های تنفسی (آسم، برونشیت مزمن) و تشدید بیماری‌های قلبی‑عروقی همراه بود</span></span><span dir="LTR"><span style="color:#0f1115">.</span></span></span></span></span><br> <span style="background:white"><span style="direction:rtl"><span style="unicode-bidi:embed"><b style="font-family: Calibri, sans-serif;"><span lang="AR-SA"><span style="color:#0f1115">نتیجه‌گیری:</span></span></b>&nbsp;<span lang="AR-SA"><span style="color: rgb(15, 17, 21);">مدیریت جامع آبخیز، پایدارترین و کم‌خطرترین راهبرد کنترل ریزگرد در ایران است. بازنگری سیاست‌ها در غرب و جنوب‌غرب، تقویت همکاری‌های فرامرزی و دیپلماسی آب با کشورهای همسایه برای کاهش منابع گردوغبار و حفظ سلامت عمومی ضروری است.</span></span></span></span></span></span></span></span></div> <div style="text-align: justify;"><span style="font-size:14px;"><span style="font-family:Times New Roman;"><span style="line-height:2;"><span style="background:white"><b><span style="color:#0f1115">Background:</span></b><span style="color:#0f1115">&nbsp;Dust storms and particulate matter are major environmental and health threats in Iran&#39;s arid regions, causing soil degradation, ecosystem instability, and land loss. This systematic review compared the effectiveness and health impacts of dust mitigation strategies, focusing on integrated watershed management.</span></span><br> <span style="background:white"><b><span style="color:#0f1115">Methods:</span></b><span style="color:#0f1115">&nbsp;Following PRISMA 2020 guidelines, we systematically searched SID, Magiran, Civilica, PubMed, ScienceDirect, Scopus, and Google Scholar using keywords &quot;Dust,&quot; &quot;Watershed Management,&quot; and &quot;Health.&quot; From 247 initial records, 35 peer‑reviewed articles met inclusion criteria. Interventions were classified as biological (drought‑tolerant vegetation), mechanical (mulches, windbreaks), managerial (grazing exclusion, land‑use change), and watershed‑based (runoff control, soil‑water conservation, vegetation restoration). These were compared for cost, efficacy, sustainability, and health consequences.</span></span><br> <span style="background:white"><b><span style="color:#0f1115">Results:</span></b><span style="color:#0f1115">&nbsp;Watershed interventions, especially runoff management and restoration with native species like&nbsp;<i>Haloxylon</i>,&nbsp;<i>Tamarix</i>, and&nbsp;<i>Nitraria</i>, effectively stabilized dust sources, increased soil moisture, enhanced vegetation, and boosted ecosystem resilience. Compared to chemical mulching, watershed approaches showed greater long‑term sustainability and fewer adverse health/ecological effects. Dust exposure was linked to a 23&ndash;40% rise in respiratory diseases (asthma, chronic bronchitis) and exacerbation of cardiovascular conditions.</span></span><br> <span style="background:white"><b><span style="color:#0f1115">Conclusion:</span></b><span style="color:#0f1115">&nbsp;Integrated watershed management is one of the most sustainable and least harmful dust‑control strategies for Iran. The findings urge policy revision in western/southwestern Iran, promotion of ecosystem‑based transboundary cooperation, and stronger water diplomacy with neighboring countries to address dust sources and protect public health.</span></span></span></span></span></div> ریزگرد, آلودگی هوا, آبخیزداری, پیامدهای سلامت Dust, Air Pollution, Watershed Management, Health Consequences 66 85 http://jehe.abzums.ac.ir/browse.php?a_code=A-10-970-1&slc_lang=fa&sid=1 Mohammad Reza Sheykh Rabiee محمدرضا شیخ ربیعی rabiee@uast.ac.ir 100319475328460011003 100319475328460011003 Yes Department of Agriculture and Natural Resources, University of Applied Science and Technology, Tehran, Iran گروه کشاورزی و منابع طبیعی، دانشگاه جامع علمی ـ کاربردی ، تهران، ایران Reza Gholamnia رضا غلام نیا 100319475328460011004 100319475328460011004 No Department of Health, Safety and Environment (HSE), School of Public Health and Safety, Shahid Beheshti University of Medical Sciences, Tehran, Iran گروه سلامت، ایمنی و محیط زیست (HSE ) دانشکده بهداشت و ایمنی، دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، تهران، ایران