جلد 14 -
جلد 14 - صفحات 85-66 |
برگشت به فهرست نسخه ها
Download citation:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
BibTeX | RIS | EndNote | Medlars | ProCite | Reference Manager | RefWorks
Send citation to:
Sheykh Rabiee M R, Gholamnia R. Comparative Evaluation of Dust Control Strategies in Arid Regions of Iran: A Review on the Role of Watershed Management and Health Consequences. J Environ Health Eng 2026; 14 :66-85
URL: http://jehe.abzums.ac.ir/article-1-1169-fa.html
URL: http://jehe.abzums.ac.ir/article-1-1169-fa.html
شیخ ربیعی محمدرضا، غلام نیا رضا. ارزیابی تطبیقی راهکارهای کنترل ریزگرد در مناطق خشک ایران: مروری بر نقش آبخیزداری و پیامدهای سلامت. مجله مهندسی بهداشت محیط. 1405; 14 () :66-85
1- دانشگاه جامع علمی کاربردی ، rabiee@uast.ac.ir
2- دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی
2- دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی
چکیده: (4 مشاهده)
چکیده
طوفانهای ریزگرد و ذرات معلق هوا از مهمترین چالشهای زیستمحیطی و بهداشت عمومی در مناطق خشک و نیمهخشک ایران به شمار میروند. این پدیدهها علاوه بر تهدید سلامت انسان، موجب تشدید تخریب منابع پایه آب و خاک، کاهش پایداری اکوسیستمها، تشدید فرآیندهای بیابانزایی و افت ظرفیت تولیدی سرزمین میشوند. مطالعه مروری حاضر با هدف ارزیابی تطبیقی اثربخشی راهکارهای مختلف کنترل ریزگرد و پیامدهای آنها بر سلامت انسان، با تأکید ویژه بر نقش مدیریت جامع آبخیز در کنترل کانونهای گرد و غبار، انجام شد.
مواد و روشها: این مطالعه مروری نظاممند بر اساس دستورالعمل PRISMA 2020 انجام شد. جستجوی جامع منابع علمی، بدون محدودیت زمانی، در پایگاههای اطلاعاتی داخلی شامل SID، Magiran و Civilica و پایگاههای بینالمللی PubMed، ScienceDirect، Scopus و Google Scholar صورت گرفت. راهبرد جستجو با استفاده از کلیدواژههای «ریزگرد»، «مدیریت آبخیز» و «سلامت» و ترکیبات مرتبط آنها تدوین شد. از مجموع ۲۴۷ منبع شناساییشده، پس از اعمال معیارهای ورود و خروج، ۳۵ مقاله علمی و گزارش پژوهشی معتبر وارد مرحله نهایی تحلیل شدند. اقدامات کنترل ریزگرد در چهار گروه اصلی طبقهبندی شدند: (۱) اقدامات زیستی شامل استقرار پوشش گیاهی مقاوم به خشکی و تنشهای محیطی؛ (۲) اقدامات مکانیکی شامل کاربرد مالچها و احداث بادشکن؛ (۳) اقدامات مدیریتی شامل قرق مراتع، اصلاح الگوی بهرهبرداری و تغییر کاربری اراضی و (۴) اقدامات آبخیزداری شامل مدیریت و تنظیم رواناب، عملیات حفاظت آب و خاک، تغذیه آبخوانها و احیای پوشش گیاهی. سپس این راهکارها از نظر هزینه اجرا، کارایی در کنترل ریزگرد، پایداری بلندمدت و پیامدهای احتمالی زیستمحیطی و بهداشتی بهصورت تطبیقی مورد ارزیابی قرار گرفتند.
یافتهها: نتایج نشان داد که اجرای اقدامات آبخیزداری، بهویژه مدیریت رواناب، افزایش نفوذ آب، عملیات حفاظت آب و خاک و احیای پوشش گیاهی با استفاده از گونههای بومی مقاوم به خشکی از جمله گونههای مقاوم (تاغ، گز، قرهداغ)، نقش مؤثری در تثبیت کانونهای تولید ریزگرد، افزایش رطوبت خاک، بهبود تراکم و استقرار پوشش گیاهی و ارتقای تابآوری اکوسیستمهای خشک و نیمهخشک ایفا میکنند. در مقایسه با کاربرد مالچهای شیمیایی، رویکردهای مبتنی بر مدیریت جامع آبخیز از پایداری زیستمحیطی بلندمدت بیشتری برخوردار بوده و آثار نامطلوب کمتری بر سلامت انسان و عملکرد اکوسیستمها دارند. همچنین، نتایج مطالعات بررسیشده نشان داد که مواجهه با ریزگرد و ذرات معلق هوا با افزایش ۲۳ تا ۴۰ درصدی بروز بیماریهای تنفسی از جمله آسم و برونشیت مزمن و نیز تشدید بیماریهای قلبی ـ عروقی همراه است.
نتیجهگیری: شواهد موجود نشان میدهد که مدیریت جامع آبخیز، به دلیل رویکرد اکوسیستممحور، پیشگیرانه و مبتنی بر مدیریت فرآیندهای هیدرولوژیکی، یکی از پایدارترین و کممخاطرهترین راهبردهای کنترل ریزگرد در مناطق خشک و نیمهخشک ایران محسوب میشود. بر این اساس، بازنگری و تقویت سیاستهای آبخیزداری در مناطق غربی و جنوبغربی کشور، توسعه برنامههای مدیریت یکپارچه حوضههای آبخیز، احیای پوشش گیاهی بومی، حفاظت از منابع آب و خاک و تقویت همکاریهای فرامرزی و دیپلماسی آب با کشورهای همجوار، از الزامات اساسی برای کاهش کانونهای تولید ریزگرد، حفاظت از منابع طبیعی و ارتقای سلامت عمومی به شمار میرود.
طوفانهای ریزگرد و ذرات معلق هوا از مهمترین چالشهای زیستمحیطی و بهداشت عمومی در مناطق خشک و نیمهخشک ایران به شمار میروند. این پدیدهها علاوه بر تهدید سلامت انسان، موجب تشدید تخریب منابع پایه آب و خاک، کاهش پایداری اکوسیستمها، تشدید فرآیندهای بیابانزایی و افت ظرفیت تولیدی سرزمین میشوند. مطالعه مروری حاضر با هدف ارزیابی تطبیقی اثربخشی راهکارهای مختلف کنترل ریزگرد و پیامدهای آنها بر سلامت انسان، با تأکید ویژه بر نقش مدیریت جامع آبخیز در کنترل کانونهای گرد و غبار، انجام شد.
مواد و روشها: این مطالعه مروری نظاممند بر اساس دستورالعمل PRISMA 2020 انجام شد. جستجوی جامع منابع علمی، بدون محدودیت زمانی، در پایگاههای اطلاعاتی داخلی شامل SID، Magiran و Civilica و پایگاههای بینالمللی PubMed، ScienceDirect، Scopus و Google Scholar صورت گرفت. راهبرد جستجو با استفاده از کلیدواژههای «ریزگرد»، «مدیریت آبخیز» و «سلامت» و ترکیبات مرتبط آنها تدوین شد. از مجموع ۲۴۷ منبع شناساییشده، پس از اعمال معیارهای ورود و خروج، ۳۵ مقاله علمی و گزارش پژوهشی معتبر وارد مرحله نهایی تحلیل شدند. اقدامات کنترل ریزگرد در چهار گروه اصلی طبقهبندی شدند: (۱) اقدامات زیستی شامل استقرار پوشش گیاهی مقاوم به خشکی و تنشهای محیطی؛ (۲) اقدامات مکانیکی شامل کاربرد مالچها و احداث بادشکن؛ (۳) اقدامات مدیریتی شامل قرق مراتع، اصلاح الگوی بهرهبرداری و تغییر کاربری اراضی و (۴) اقدامات آبخیزداری شامل مدیریت و تنظیم رواناب، عملیات حفاظت آب و خاک، تغذیه آبخوانها و احیای پوشش گیاهی. سپس این راهکارها از نظر هزینه اجرا، کارایی در کنترل ریزگرد، پایداری بلندمدت و پیامدهای احتمالی زیستمحیطی و بهداشتی بهصورت تطبیقی مورد ارزیابی قرار گرفتند.
یافتهها: نتایج نشان داد که اجرای اقدامات آبخیزداری، بهویژه مدیریت رواناب، افزایش نفوذ آب، عملیات حفاظت آب و خاک و احیای پوشش گیاهی با استفاده از گونههای بومی مقاوم به خشکی از جمله گونههای مقاوم (تاغ، گز، قرهداغ)، نقش مؤثری در تثبیت کانونهای تولید ریزگرد، افزایش رطوبت خاک، بهبود تراکم و استقرار پوشش گیاهی و ارتقای تابآوری اکوسیستمهای خشک و نیمهخشک ایفا میکنند. در مقایسه با کاربرد مالچهای شیمیایی، رویکردهای مبتنی بر مدیریت جامع آبخیز از پایداری زیستمحیطی بلندمدت بیشتری برخوردار بوده و آثار نامطلوب کمتری بر سلامت انسان و عملکرد اکوسیستمها دارند. همچنین، نتایج مطالعات بررسیشده نشان داد که مواجهه با ریزگرد و ذرات معلق هوا با افزایش ۲۳ تا ۴۰ درصدی بروز بیماریهای تنفسی از جمله آسم و برونشیت مزمن و نیز تشدید بیماریهای قلبی ـ عروقی همراه است.
نتیجهگیری: شواهد موجود نشان میدهد که مدیریت جامع آبخیز، به دلیل رویکرد اکوسیستممحور، پیشگیرانه و مبتنی بر مدیریت فرآیندهای هیدرولوژیکی، یکی از پایدارترین و کممخاطرهترین راهبردهای کنترل ریزگرد در مناطق خشک و نیمهخشک ایران محسوب میشود. بر این اساس، بازنگری و تقویت سیاستهای آبخیزداری در مناطق غربی و جنوبغربی کشور، توسعه برنامههای مدیریت یکپارچه حوضههای آبخیز، احیای پوشش گیاهی بومی، حفاظت از منابع آب و خاک و تقویت همکاریهای فرامرزی و دیپلماسی آب با کشورهای همجوار، از الزامات اساسی برای کاهش کانونهای تولید ریزگرد، حفاظت از منابع طبیعی و ارتقای سلامت عمومی به شمار میرود.
ارسال پیام به نویسنده مسئول
| بازنشر اطلاعات | |
 |
این مقاله تحت شرایط Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License قابل بازنشر است. |
